İran, uzun süredir kilitlenen nükleer müzakerelerde uluslararası toplumla bir anlaşmaya varmanın mümkün olduğunu belirterek dikkat çeken bir geri adım attı. İran Atom Enerjisi Kurumu (AEOI) Sözcüsü Behruz Kemalvendi, tarafların 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) çerçevesinde hareket etmesi ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) profesyonel davranması halinde anlaşmaya varılabileceğini ifade etti. Bu açıklama, Tahran’ın daha önceki sert tutumunun ardından gerilimi azaltabilecek önemli bir sinyal olarak yorumlandı.
Kemalvendi’nin bu çıkışı, aylardır tıkanan nükleer görüşmeleri yeniden canlandırma potansiyeli taşıyor. İran daha önce, UAEA’nın “siyasi taleplerinin” devam etmesi halinde anlaşmanın bir faydası olmayacağını belirtmişti. Ancak son açıklama, teknik konuların çözüme ulaştırılabileceğine dair bir kapı aralıyor ve ABD ile AB ülkelerinin beklentilerini artırıyor.
Nükleer Anlaşma Sürecinde Kimler Var ve Sorun Ne?
İran ile dünya güçleri (ABD, İngiltere, Fransa, Almanya, Çin, Rusya) arasında 2015 yılında imzalanan KOEP, İran’ın nükleer programını kısıtlaması karşılığında yaptırımların hafifletilmesini öngörüyordu. Ancak 2018’de dönemin ABD Başkanı Donald Trump’ın anlaşmadan tek taraflı çekilmesi ve Tahran’a yönelik ağır yaptırımları yeniden uygulamaya başlamasıyla süreç sekteye uğradı.
İran’ın Nükleer Programı ve Batı’nın Endişeleri
ABD’nin çekilmesinin ardından İran, anlaşmadaki taahhütlerini aşarak uranyum zenginleştirme seviyelerini artırdı. Son dönemde yüzde 60 saflıkta uranyum üretimi, Batılı ülkelerde nükleer silah geliştirme endişelerini körükledi. Nükleer silah için gerekli zenginleştirme seviyesi yüzde 90 civarındadır. Tahran ise programının tamamen barışçıl amaçlı olduğunu, enerji ve tıbbi kullanımlar için gerekli olduğunu savunuyor.
UAEA Denetimleri ve “Güvenlik Önlemleri” Sorunu
Viyana’da sürdürülen müzakerelerin önündeki en büyük engellerden biri, UAEA’nın İran’daki açıklanmamış nükleer sahalara erişim talebi ve bu sahalardaki uranyum izleri meselesiydi. UAEA, bu durumun “güvenlik önlemleri” ihlali olduğunu iddia ederken, İran bu talepleri siyasi olarak nitelendiriyordu. Kemalvendi’nin son açıklamaları, bu “teknik” konuların çözülebileceğine dair bir esneklik sinyali veriyor.
İran’ın Talepleri ve AB’nin Rolü
İran, nükleer anlaşmanın yeniden canlandırılması için öncelikle ABD’nin gelecekte bir daha anlaşmadan çekilmeyeceğine dair güvenceler vermesini ve tüm yaptırımları kaldırmasını talep ediyor. Avrupa Birliği Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, müzakerelerde arabuluculuk yaparak taraflar arasında köprü kurmaya çalıştı ve taraflara nihai bir anlaşma taslağı sundu.
Borrell, geçtiğimiz günlerde yaptığı açıklamada, “Eğer anlaşmaya varılacaksa, bu şimdi olmalı. Ortada bir metin var ve ben bunu nihai bir metin olarak görüyorum” ifadelerini kullanmıştı. İran’ın bu yeni açıklaması, Borrell’in çağrısının ardından geldi ve Tahran’ın AB’nin çabalarına olumlu yanıt verme eğiliminde olabileceğine işaret ediyor.
Geri Adım Nasıl Yorumlanmalı?
İran Atom Enerjisi Kurumu Sözcüsü Behruz Kemalvendi’nin “Anlaşmaya varmak mümkün” şeklindeki sözleri, İran’ın diplomatik sahada bir nebze yumuşadığını gösteriyor. Tahran’ın, UAEA’nın denetimleriyle ilgili konuları siyasi değil, teknik bir sorun olarak görmeye başlama eğilimi, karşılıklı güven inşası açısından kritik bir adım olabilir. Bu durum, aylardır süren belirsizliğin ardından nükleer anlaşmanın geleceği için yeni bir umut ışığı yakıyor ve tarafları müzakere masasına daha yapıcı bir şekilde geri dönmeye teşvik edebilir.